باراک اوباما در بدو امر با چالش های جدی و پیچیده ای در خاورمیانه روبروست که پرداختن به آنها از اولویت های دولت وی محسوب می شود: موضوع خشونت در عراق و چالش های پیش روی ارتش آمریکا در این کشور، موضوع هسته ای شدن ایران، روند متزلزل صلح میان اسراییل و فلسطینی ها، مسأله روی کار آمدن دولت های نه چندان پایدار در لبنان، قدرت گرفتن گروه های اسلامگرا در سرزمین های فلسطینی و متزلزل شدن جایگاه آمریکا در پی ناکامی های اخیر از جمله این چالش ها هستند.

حدود 6 سال است که سیاست خارجی آمریکا معطوف به مسأله عراق است در حالیکه این موضوع در دولت اوباما نباید ادامه یابد. رویکرد اوباما در قبال این مسأله باید شامل کاهش نیروهای نظامی آمریکایی در عراق باشد. بطوریکه مسؤلیت تدریجاً به نیروهای عراقی محول شود. البته این فرآیند بایستی با دقت و بررسی کامل صورت گیرد. تثبیت جایگاه آمریکا در عراق موجب خواهد شد تا دولت اوباما فرصت کافی برای پرداختن به موضوع ایران را در اختیار داشته باشد. چرا که موضوع هسته ای شدن این کشور به مرحله خطرناکی رسیده است.

اوباما باید پیشنهاد مذاکره مستقیم و بدون پیش شرط را با دولت ایران مطرح کند. البته طی این مذاکرات باید مشوق های بیشتری هم به ایران پیشنهاد شود تا ایران را از روند دستیابی سریعتر به سلاح های هسته ای دور نگه دارد. چنانچه اوباما با عدم همکاری دولت ایران در قبال برنامه هسته ای اش مواجه شود باید سیاست های لازم در راستای اعمال فشارهای بین المللی از قبیل تحریم های بیشتر علیه ایران را در دستور کار خود قرار دهد.

اقدامات پیشگیرانه نظامی علیه ایران توسط ایالات متحده یا اسراییل گزینه سیاسی مناسبی نیست زیرا خطرات و هزینه های بسیاری را در برخواهد داشت. اما در عین حال آمریکا باید متوجه تهدیدات ایران هسته ای نیز باشد. دولت اوباما به منظور همراه نمودن اسراییل با سیاست های خود در اتخاذ مواضع دیپلماتیک در قبال ایران باید از سیاست های بازدارندگی اسراییل شامل استقرار سامانه موشکی ضد بالستیک حمایت کند.

رئیس جمهور آمریکا همچنین باید عمده تلاش خود را در جهت برقراری صلح میان اسراییل و همسایگان عرب آن بخصوص سوریه متمرکز نماید. با توجه به اینکه دمشق متحد تهران محسوب می شود، چنانچه اسراییل و سوریه به توافق دست یابند از نفوذ ایران در منطقه کاسته خواهد شد و در نتیجه حمایت های ایران از حماس و حزب ا... کمتر شده و لبنان نیز به ثبات دست خواهد یافت. هم اکنون تلاش های دیپلماتیک فوری برای حل مسأله اسراییل و فلسطین مورد نیاز است. اگرچه هنوز شکاف زیادی در روند صلح میان دو طرف (اسراییل و فلسطین) وجود دارد و توانایی دولت فلسطینی نیز در کنترل سرزمین های تحت اختیارش مورد تردید است اما این عوامل نباید مانعی برای یافتن یک راه حل دیپلماتیک برای حل مسایل دو طرف باشد بلکه باید شرایطی مهیا شود تا در دوره کنونی با اختصاص زمان و تلاش کافی زمینه برای کمک به روند حل دیپلماتیک مسایل اسراییل و فلسطین هموار شود. دیپلماسی همواره کارآمدترین ابزار در سیاست امنیت ملی ایالات متحده محسوب می شود زیرا ایالات متحده بدون حمایت متحدین منطقه ای مانند چین، اروپا و روسیه نمی تواند به مقاصدش دست یابد.

برخی ممکن است اینطور تصور کنند که اینگونه تلاش ها در خاورمیانه ارزشی ندارد زیرا آنها معتقدند که دولت بوش برای ایجاد تحولات در این منطقه به حد کافی نیروی انسانی و هزینه صرف کرده و اکنون زمان آن رسیده تا در دولت اوباما به مسایل داخلی ایالات متحده پرداخته شود و سیاست خارجی آمریکا نیز در منطقه دیگری متمرکز شود. اما آنها به اهمیت منطقه خاورمیانه واقف نیستند زیرا آنها نمی توانند وقوع هر رویدادی در این منطقه، نقاط دیگری از جهان را نیز تحت تأثیر قرار می دهد. مسایلی از قبیل تروریسم، گسترش سلاح های هسته ای و امنیت انرژی از جمله مسایلی هستند که باید در منطقه خاورمیانه مدیریت شود.

پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال 1991، ایالات متحده آمریکا به عنوان قدرت برتر در منطقه خاورمیانه شناخته می شود. اما اخیراً وقوع برخی رویدادها، جایگاه ایالات متحده را در منطقه با چالش روبرو کرده است. ناکامی ایالات متحده در طرح ایجاد توافق میان اعراب و اسراییل، عدم موفقیت در ایجاد تحولات دموکراتیک در رژیم های عربی منطقه از جمله مسایلی هستند که موجب کاهش نفوذ آمریکا در منطقه شده است. ناکامی های دولت بوش بخصوص در موردبحران های مالی اخیر در ایالات متحده از جمله عواملی است که توانایی ها و اهداف ایالات متحده را زیر سؤال برده است.

اما با این وجود اغلب کشورهای خاورمیانه همچنان ایالات متحده را به عنوان تضمین کننده امنیت خود و قدرتی که می تواند آنها را در دستیابی به اهدافشان یاری نماید می شناسند. دولت اوباما نیز باید با اتخاذ رویکردی جدید از تمایل قدرت های منطقه ای و جهانی برای همکاری با ایالات متحده بهره گیرد. دولت اوباما برای تغییر در شرایط استراتژیک خاورمیانه نیاز به برنامه ریزی دارد. دولت وی باید با تکیه بر ظرفیت های منطقه ای به مبارزه با تروریسم بپردازد و مانع از پیشرفت مجدد القاعده در عراق شود. اوباما باید به جهان اسلام اعلام کند که ایالات متحده با اسلام نمی جنگد بلکه با گروهک های افراطی و خشونت طلبی مبارزه می کند که در واقع بر خلاف اصول اسلام عمل می کنند.

تأکید دولت بوش مبنی بر برگزاری انتخابات آزاد در برخی کشورهای عربی مانند لبنان، عراق و سرزمین های فلسطینی موجب ظهور احزاب شبه نظامی اسلامگرا به عرصه سیاست گردید بطوریکه تحریم حماس توسط دولت بوش پس از پیروزی قاطع آنها در انتخابات فلسطین موجب شد تا مخالفان آمریکا در میان اعراب و کشورهای اسلامی، آمریکا را به اتخاذ سیاست یک بام و دو هوا متهم کنند وابستگی اقتصاد آمریکا به نفت، دلیل اصلی نگرانی های این کشور نسبت به مسائل و مشکلات خاورمیانه است بطوریکه این مسأله موجب قدرت گرفتن گروه های افراطی در ایران و برخی کشورها شده است. دولت اوباما نیاز به برنامه ریزی در بخش، صرفه جویی انرژی و افزایش منابع جایگزین انرژی دارد که تحقق این سیاست ها موجب کاهش وابستگی اقتصاد آمریکا به نفت خواهد شد و از سوی دیگر مانع سرازیر شدن ثروت به خزانه کشورهای صادر کننده نفت مانند ایران، روسیه و ونزوئلا می شود.

سوابق نشان می دهند هنگامیکه در سال 1990 قیمت نفت به 10 دلار در هر بشکه رسید دولتمردان ایران در فعالیت های برون مرزی خود با احتیاط بیشتری عمل می کردند. اکنون نیز که قیمت نفت کاهش قابل ملاحظه ای یافته است دولت ایران دیگر قادر نخواهد بود تا برای ماجراجویی های خود در خاورمیانه هزینه ای اختصاص دهد.

"رویکرد برخورد با تهران"                   

باراک اوباما باید رویکرد سیاست خارجی ایالات متحده را معطوف به ایران کند. عملکرد دولت بوش در ساقط کردن رژیم طالبان و صدام حسین موفقیت آمیز بود اما نسبت به ایران رویکرد چندان موفقیت آمیزی نداشت. در حال حاضر دولتهای عرب نسبت به قدرت یافتن یک کشور شیعه در منطقه و نفوذ آن در سایر کشورهای عربی بیمناک هستند. از سوی دیگر اسراییل و ترکیه نیز نسبت به ظهور ایران به عنوان یک قدرت هسته ای که بنظر می رسد جامعه بین المللی نیز از متوقف نمودن آن ناتوان است نگران هستند.

 از نگاه کاخ سفید، هسته ای شدن ایران خطری جدی برای آمریکا محسوب می شود زیرا این مسأله موجب خواهد شد تا برخی کشورها مانند مصر و عربستان نیز برای هسته ای شدن
برنامه ریزی کنند.

ایالات متحده می تواند برای پیشگیری از بروز خطرات جدی تر در خاورمیانه به ایجاد سپر دفاعی موشکی اقدام نماید و یا تضمین های امنیتی بیشتری به هم پیمانانش ارائه دهد. اما موفقیت آمیز بودن این رویکرد نیز مورد تردید است. چنانچه آمریکا و اسراییل حمله نظامی به ایران را در دستور کار خود قرار دهند انتظار می رود تا ایرا ن نیز با حمله به نیروهای آمریکایی مستقر در عراق و افغانستان نیز واکنش متقابل نشان بدهد و در امور انتقال نفت در تنگه هرمز اختلال ایجاد کند و در نهایت نیز موجب افزایش سرسام آور قیمت نفت شود. اهمیت این مسأله در دولت اوباما به حدی است که دولت وی باید هر چه زودتر با کشورهای قدرتمند منطقه برای متوقف کردن ایران در موضوع هسته ای به توافق برسد.

متأسفانه در شرایط فعلی همسو نمودن روسیه در این زمینه بخصوص پس از اقدام نظامی این کشور علیه گرجستان در اوت 2008 چالش جدی محسوب می شود. مسکو مایل است تا به رویکرد خود در دوران جنگ سرد بازگردد. این رویکرد شامل حمایت از بازیگران بر هم زننده نظم در خاورمیانه و حمایت نظامی و دیپلماتیک از آنهاست. در شرایط کنونی متقاعد کردن روسیه در تغییر رویکردش امری غیر ممکن بنظر می رسد اما دولت اوباما حداقل می تواند میزان تمایل روسیه نسبت به تغییر مواضعش در این زمینه را بسنجد. توجه به مسایل حیاتی و مورد اهمیت از دیدگاه روسیه در همسو نمودن این کشور با سیاست های ایالات متحده تأثیر زیادی دارد. دولت اوباما باید سعی کند تا اولویت ها را در روابط روسیه و آمریکا مد نظر قرار دهد.

هر چند آمریکا نمی تواند تعهدات جهانی خود را زیر پابگذارد و یا در مورد مسأله استقلال گرجستان و اوکراین از مواضع خود عقب نشینی کند اما در عوض می تواند با پیشنهاد مشوق هایی از قبیل پذیرش روسیه در سازمان تجارت جهانی و یا محدود نمودن برنامه استقرار سامانه دفاع موشکی در اروپا، روسیه را با سیاستهای خود در مورد ایران همراه کند.

دستیابی روسیه و آمریکا به رویکردی مشترک، زمینه را برای همراه نمودن چین نیز فراهم می کند. پکن نیز مایل نیست تا از توافقات بین المللی جدا بماند. با توجه به نیاز چین به انرژی، منافع این کشور ایجاب می کند تا از منابع نفتی خلیج فارس بهره گیرد. در حال حاضر نیز چین ترجیح
می دهد تا به جای اتخاذ سیاست اعمال فشار اقتصادی علیه ایران، به مراوده اقتصادی با این کشور بپردازد. بنابر این چالش دولت اوباما، آگاه نمودن رهبران چین به این مسأله است که در صورت بروز هرگونه برخورد نظامی با ایران، نتایج منفی این رویداد در درجه اول متوجه اقتصاد چین خواهد شد و در نتیجه ثبات سیاسی چین نیز به چالش کشیده می شود.

برای دستیابی به یک فرآیند دیپلماتیک موفق در قبال ایران، دولت اوباما نخست باید اسراییل را متقاعد کند تا اقدامی نظامی علیه تأسیسات هسته ای ایران صورت ندهد. این امر از طریق حمایت از برنامه های بازدارندگی اسراییل شامل استقرار سامانه موشکی ضد بالستیک و نصب سامانه های هشدار دهنده محقق می گردد.

گام نخست ابتکار عمل جدید آمریکا در قبال ایران باید شامل مذاکرات ایران و آمریکا در قالب گفتگوهای چند جانبه باشد. این مدل باید شبیه مدل کنونی مذاکرات کره شمالی و آمریکا باشد که در آن 6 کشور در روند مذاکرات حضور دارند.

دوم اینکه آمریکا باید از خواسته خود مبنی بر تعلیق برنامه غنی سازی به عنوان پیش شرط مذاکرات رسمی با ایران صرف نظر کند.

گام بعدی اینکه ایران اجازه داشته باشد تا "حق نمادین" غنی سازی اورانیوم را در حجم اندک که هیچ خطر استراتژیکی محسوب نشود در اختیار داشته باشد.

گام نهایی شامل عادی سازی روابط دیپلماتیک میان ایران و آمریکا است که باید در دستور کار دو طرف قرار گیرد. جزئیات این برنامه ها باید منتشر شود تا آمریکایی ها و ایرانی ها نسبت به آن آگاهی کافی داشته باشند.

اقدام نظامی علیه ایران توسط آمریکا یا اسراییل گزینه ای است که نباید بطور کامل حذف شود. زیرا ممکن است ایران اینطور گمان کند که با روی کارآمدن رئیس جمهور جدید در آمریکا فرصت اتلاف وقت و در نهایت عبور از بحران هسته ای را خواهد یافت.

چنانچه ثابت شود که ایران به هیچ وجه مایل به انجام مذاکرات با آمریکا نیست و در عین حال نیز تعلیق برنامه غنی سازی اورانیوم را در دستور کار ندارد، در این صورت اوباما با انتخاب دشواری روبرو خواهد بود. پیش از هرگونه اقدام نظامی علیه ایران، ایالات متحده باید از طریق کانالهای خصوصی به رهبران ایران نسبت به خطرات و عواقب اقداماتشان هشدار دهد.

اوباما نباید این ابتکار عمل را تا زمان انتخابات آتی ایران و به امید اینکه رئیس جمهور آینده این کشور منطقی تر باشد، به تعویق بیاندازد. زیرا تجربه نشان داده که اینگونه تلاش های آمریکا در مقابل ایران کاملاً بی نتیجه بوده است. 

منبع:Foreign Affairs

مترجم:محسن بی باک